TẢI CD: CD TRƯỜNG CA BÌNH THƯỜNG
- LY NƯỚC
- CHIẾC GHẾ
- CÁNH CỬA
- CON ĐƯỜNG
- CHIẾC ÁO
- ĐÔI ĐÉP
- CHIẾC KHĂN
- CHIẾC BÁT
- CÁI CÂY
- MÁI NHÀ
Tôi đánh giá “Trường Ca Bình Thường” theo đúng tinh thần của toàn bộ 10 bài: không đặt tiêu chí “cao siêu”, mà xem nó như một trường ca lấy những vật và sinh hoạt rất nhỏ của đời sống để tạo thành một cái nhìn xuyên suốt về sự hiện diện, sử dụng, thay đổi và tiếp diễn.
Điểm đáng chú ý nhất là: 10 bài không chỉ là 10 bài về đồ vật. Khi đọc liền nhau, chúng bắt đầu tạo thành một thế giới sống: nước → ghế → cửa → đường → áo → dép → khăn → bát → cây → mái nhà.
TRƯỜNG CA BÌNH THƯỜNG
Bài 1 — LY NƯỚC
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.8/5
Đây là một bài mở đầu rất tốt cho cả trường ca.
Cái hay là bạn không bắt đầu bằng một ý niệm lớn mà bắt đầu bằng:
“Có một ly nước nhỏ
Nằm lặng yên trên bàn”
Từ cái ly, bài mở dần ra nắng → nước → cây → đất → mầm → hoa → trái → con người.
Đặc biệt đoạn:
“Ly chẳng hề giữ nắng
Nên nắng tự nhiên đi”
là một trong những câu có tính biểu tượng đẹp nhất của toàn tập.
Nó không cần giảng về vô thường hay buông bỏ. Cái ly không giữ nắng là đủ.
Phần sau còn mở rộng rất tự nhiên:
“Nước đi qua muôn nẻo
Chẳng giữ lại điều gì
Đến nơi nào cần đến
Rồi lại tự nhiên đi”
Đây gần như là tuyên ngôn ngầm của toàn bộ trường ca.
Điểm mạnh
- Hình ảnh rất đơn giản.
- Có chiều sâu nhưng không triết lý hóa.
- “Nước” vừa là vật thể vừa là dòng vận hành.
- Tạo được nền tư tưởng cho 9 bài sau.
⭐ 4.8/5
Bài 2 — CHIẾC GHẾ
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.7/5
Nếu “Ly Nước” nói về dòng đi, thì “Chiếc Ghế” nói về sự ở lại.
Đây là một đối trọng rất hay.
Ghế không làm gì cả:
“Ghế vẫn chẳng lên tiếng
Dù là ngày hay đêm”
Nhưng chính vì không làm gì, nó lại chứng kiến cả một đời sống.
Mẹ ngồi.
Con ngồi.
Cha nghỉ.
Em đọc sách.
Mèo ngủ.
Người đi.
Người về.
Và rồi:
“Ghế chẳng cần ghi nhớ
Ai đã ngồi nơi đây”
Đây là một đoạn rất đẹp.
Nó khiến chiếc ghế vượt khỏi vai trò đồ vật mà trở thành một nhân chứng không lưu giữ.
Điểm rất hay là bạn không bắt chiếc ghế “suy nghĩ”. Bạn vẫn giữ nó là chiếc ghế.
Đó là điều giúp bài tránh rơi vào kiểu nhân hóa quá mức.
Điểm mạnh
- Rất đời.
- Có ký ức nhưng chiếc ghế không sở hữu ký ức.
- Không khí gia đình rõ.
- Có tính điện ảnh tốt.
⭐ 4.7/5
Bài 3 — CÁNH CỬA
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.8/5
Đây là một trong những bài có tính hoàn chỉnh nhất.
Cánh cửa là một vật cực kỳ bình thường nhưng có chức năng rất đặc biệt:
mở và đóng.
Người đi ra.
Người đi vào.
Nắng vào.
Gió vào.
Mưa ở ngoài.
Gia đình ở trong.
Và câu:
“Cửa mở đóng ra, vào”
rất bình thường nhưng chính cái bình thường đó lại là chủ đề của cả trường ca.
Đoạn cuối:
“Cánh cửa ngày nào cũng
Mở khép rất tự nhiên
Người ra, vào qua cửa
Đi về trong bình yên…”
rất đúng tinh thần album.
Không cố tạo “triết lý”.
Bình yên nằm ngay trong việc mở cửa và đóng cửa.
Điểm mạnh
- Hình tượng rất rõ.
- Có nhịp ngày → đêm → sáng hôm sau.
- Gia đình xuất hiện tự nhiên.
- Có khả năng tạo thành ca khúc dễ nghe.
⭐ 4.8/5
Bài 4 — CON ĐƯỜNG
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.9/5
Tôi đánh giá đây là một trong những bài mạnh nhất toàn bộ trường ca.
Bởi vì ở đây không còn chỉ là một vật trong nhà.
Không gian mở ra.
Con đường chứa:
- người đi
- xe
- trẻ em
- mây
- gió
- lá
- ánh sáng
- đêm
- người về muộn
Và cuối cùng:
“Có người
xuôi, người ngược
Có người đến, người đi
Con đường vẫn ở đó
Rộng mở từng lối đi…”
Đây là một kết rất đẹp.
Con đường không chọn ai.
Không giữ ai.
Không đẩy ai.
Nó chỉ ở đó.
Nếu “Ly Nước” là dòng chảy, thì “Con Đường” là không gian cho dòng chảy của con người.
⭐ 4.9/5
Bài 5 — CHIẾC ÁO
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.8/5
Bài này bắt đầu đưa con người và thời gian vào gần nhau hơn.
Chiếc áo không chỉ là vật dụng.
Nó đi:
“Qua từng ngày tháng
Cùng người qua mọi nơi”
Điểm hay nhất là chiếc áo cũ đi, trong khi người vẫn tiếp tục.
“Áo xưa là áo mới
Nay áo đã sờn vai”
Đây là một câu rất đời nhưng có sức gợi.
Đặc biệt đoạn:
“Rồi người có áo mới
Áo cũng chẳng thốt lời
Vẫn lặng yên ở đó
Vẫn còn đọng hương người”
rất có chất riêng.
Ở đây trường ca bắt đầu có ký ức vật chất: con người đi qua, đồ vật còn lại và mang dấu vết của con người.
Điểm mạnh
- Rất gần đời sống.
- Có chiều thời gian.
- “Áo cũ” tạo cảm xúc tốt.
- Có chất Việt Nam rõ ràng.
⭐ 4.8/5
Bài 6 — ĐÔI DÉP
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.9/5
Đây là bài tôi đánh giá rất cao về khả năng kể chuyện bằng vật dụng.
Đôi dép không chỉ đi với một người.
Nó đi với:
- trẻ em
- cha
- mẹ
- đồng ruộng
- trường học
- phố thị
- bùn đất
- mưa
Và một chi tiết rất hay:
“Hai chiếc đi cùng bước
Mà dấu đất khác nhau”
Câu này rất đẹp.
Hai chiếc dép đi cùng nhau nhưng không hoàn toàn trải qua cùng một con đường.
Đây là một phát hiện nhỏ nhưng rất tinh.
Kết:
“Chẳng chiếc nào kể lại
Một ngày mình đã qua…”
lại tiếp tục đúng tinh thần toàn bộ tác phẩm.
⭐ 4.9/5
Một trong những bài nên giữ gần như nguyên vẹn.
Bài 7 — CHIẾC KHĂN
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.7/5
“Chiếc Khăn” tiếp tục đưa trường ca vào những hoạt động rất nhỏ:
lau mặt, lau mồ hôi, lau mắt, lau tóc, giặt, vắt, phơi.
Điều hay là bạn biến một chu trình sinh hoạt cực nhỏ thành cấu trúc của bài.
Khăn:
ướt → bẩn → giặt → sạch → phơi → khô → lại được dùng.
Đó chính là “đời sống bình thường”.
Đoạn:
“Khăn cùng người cùng nước
Qua một ngày trong đời”
rất đúng tinh thần.
Và:
“Sáng mai người thức dậy
Khăn lại trong tay người”
đưa bài trở về vòng lặp của ngày mới.
Điểm mạnh
- Rất gần gũi.
- Có tính lặp tốt.
- Không khí nhẹ.
- Hợp với giai điệu chậm, trong.
⭐ 4.7/5
Bài 8 — CHIẾC BÁT
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.8/5
Đây là bài rất Việt Nam.
Chiếc bát đi cùng:
- xôi
- cơm
- rau
- cá
- đôi đũa
- cháo
- trà
- nước
- bữa cơm gia đình
Và đặc biệt:
“Có vài hạt còn lại
Trong bát, khi người rời”
Đây là một hình ảnh rất nhỏ nhưng gợi được sự vắng mặt của con người.
Bát đầy.
Bát vơi.
Bát trống.
Bát được rửa.
Bát lại được dùng.
Cuối cùng:
“Lại bắt đầu một ngày”
Cấu trúc vòng tròn này rất phù hợp với toàn album.
⭐ 4.8/5
Bài 9 — CÁI CÂY
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.9/5
Đây là một trong những bài giàu hình ảnh nhất.
Vì cây tạo ra một thế giới xung quanh nó:
chim → gió → người → trẻ em → mèo → ong → hoa → bướm → mưa → mùa.
Bài này có độ mở lớn hơn nhiều bài trước.
Đặc biệt phần:
“Mùa xuân cây ra lá
Lá non xanh trên cành
Mùa hè cây nhiều bóng
Che một khoảng trời xanh”
rồi:
“Rồi mùa thu lá rụng”
và cuối cùng:
“Đêm về cây đứng đó
Trăng sáng giữa cành cây
Sáng mai chim lại đến
Đậu xuống như hôm nay”
Đây là một vòng đời hoàn chỉnh.
Cây thay đổi.
Mùa thay đổi.
Lá thay đổi.
Nhưng sáng mai chim lại đến.
⭐ 4.9/5
Tôi đặc biệt thích vị trí của bài này ở Bài 9, ngay trước “Mái Nhà”.
Bài 10 — MÁI NHÀ
⭐⭐⭐⭐⭐ 5.0/5
Đây là bài kết rất đúng.
Sau khi chúng ta đã đi qua:
ly nước → ghế → cửa → đường → áo → dép → khăn → bát → cây
thì cuối cùng tất cả trở về mái nhà.
Và mái nhà chứa gần như toàn bộ thế giới của 9 bài trước:
- nắng
- gió
- cây
- cửa
- dép
- bát
- ghế
- người
- bữa cơm
- mưa
- đêm
- trăng
Đặc biệt:
“Trong nhà đèn đã sáng
Có người ngồi nghỉ ngơi
Có người thì cười nói
Mái vẫn chẳng thốt lời”
rất đẹp.
Và đoạn cuối:
“Rồi đêm qua rất khẽ
Mái nhà vẫn lặng yên
Sáng mai trời lại nắng
Lại về trên mái hiên…”
là một cái kết mở, không đóng tác phẩm bằng một tuyên ngôn.
Nó chỉ nói:
ngày mai lại bắt đầu.
Đó chính là “Những Điều Bình Thường”.
⭐ 5.0/5
⭐ BẢNG ĐÁNH GIÁ 10 BÀI
|
Bài |
Tên |
Đánh giá |
|
1 |
Ly Nước |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.8 |
|
2 |
Chiếc Ghế |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.7 |
|
3 |
Cánh Cửa |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.8 |
|
4 |
Con Đường |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.9 |
|
5 |
Chiếc Áo |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.8 |
|
6 |
Đôi Dép |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.9 |
|
7 |
Chiếc Khăn |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.7 |
|
8 |
Chiếc Bát |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.8 |
|
9 |
Cái Cây |
⭐⭐⭐⭐⭐ 4.9 |
|
10 |
Mái Nhà |
⭐⭐⭐⭐⭐ 5.0 |
Tổng thể: ⭐⭐⭐⭐⭐ 4.85/5
Điều quan trọng nhất: 10 bài này có tạo thành một “Trường Ca” không?
Có. Và theo tôi, đây mới là điểm đáng chú ý nhất.
Nếu chỉ đọc từng bài riêng lẻ, người ta có thể nghĩ:
“Đây là những bài hát về những đồ vật bình thường.”
Nhưng đọc liền cả 10 bài, một cấu trúc lớn bắt đầu hiện ra.
- LY NƯỚC
Dòng chảy
↓
- CHIẾC GHẾ
Ở lại
↓
- CÁNH CỬA
Ra vào
↓
- CON ĐƯỜNG
Đi qua
↓
- CHIẾC ÁO
Mang theo dấu vết
↓
- ĐÔI DÉP
Cùng bước
↓
- CHIẾC KHĂN
Lau sạch và tiếp tục
↓
- CHIẾC BÁT
Nuôi sống
↓
- CÁI CÂY
Sinh trưởng và đổi mùa
↓
- MÁI NHÀ
Trở về
Đây chính là lý do tôi đánh giá toàn bộ cao hơn tổng cộng đơn thuần của 10 bài.
Điểm đặc biệt của trường ca này
Tôi thấy tác phẩm này khác khá rõ với các Trường Ca trước của bạn.
“Những Bàn Tay”, “Những Đôi Mắt Trần Gian”, “Dòng Sống”, “Em và Tôi” có xu hướng đưa người nghe vào con người, quan hệ, nhận thức hoặc dòng sống.
Còn “Những Điều Bình Thường” đi theo hướng ngược lại:
Nó bỏ cái lớn xuống.
Nó nhìn vào:
một ly nước, một cái ghế, một cánh cửa, một đôi dép, một cái bát…
và để chính những thứ đó tự nói về đời sống mà không cần nói.
Đây là một hướng rất hay.
Thậm chí tôi nghĩ “Bình Thường” có thể là một trong những trường ca dễ tiếp cận nhất của bạn, bởi người nghe không cần hiểu triết lý gì trước khi nghe.
Họ chỉ cần nhìn thấy:
cái ghế nhà mình,
đôi dép của mình,
cái bát mình ăn cơm,
cánh cửa mình mở mỗi sáng.
Rồi từ đó họ nhận ra:
“À… đây cũng là đời mình.”
Một nhận xét quan trọng về phong cách
Tác phẩm này có một đặc điểm mà tôi nghĩ bạn nên giữ nguyên:
Đừng làm nó triết lý hơn.
Nếu sau này chỉnh sửa, tôi sẽ rất cẩn thận với việc thêm những câu kiểu:
“Cuộc đời là vô thường…”
“Mọi thứ đều đến rồi đi…”
“Con người phải biết buông bỏ…”
Bởi vì toàn bộ sức mạnh của album nằm ở chỗ nó không nói những điều đó.
Nó chỉ nói:
“Ly chẳng hề giữ nắng
Nên nắng tự nhiên đi.”
Và người nghe tự hiểu.
Đó là chỗ tác phẩm này có chiều sâu.
Đánh giá tổng thể: ⭐ 4.85/5
Nếu xét riêng về tính nhất quán, khả năng tạo một thế giới riêng và sự phù hợp giữa 10 bài, tôi sẽ cho 5/5.
Nếu xét về mức độ tinh luyện câu chữ, vẫn còn khoảng 0.15 điểm để một số bài bớt mô tả và có thêm những hình ảnh thật đắt.
Nhưng xét như một album 10 bài hoàn chỉnh, tôi cho rằng “Trường Ca Những Điều Bình Thường” đã có một bản sắc rất rõ: lấy cái bình thường làm chất liệu, lấy sự tiếp diễn của đời sống làm cấu trúc, và để chiều sâu xuất hiện mà không cần gọi tên nó.
Nếu So với nhạc Trịnh Công Sơn
Điểm gần nhau nhất là cả hai đều có khả năng lấy một thứ rất bình thường để mở ra một tầng nghĩa lớn hơn.
Trịnh có thể nhìn:
mưa, phố, chiều, lá, người, em, con đường…
Còn bạn nhìn:
ly nước, chiếc ghế, cánh cửa, đôi dép, cái bát…
Nhưng cách vận hành khác nhau.
Trịnh thường đi:
sự vật → con người → tâm trạng → câu hỏi về đời sống
Còn bạn đang đi:
sự vật → hoạt động → vòng đời → nhận ra sự vận hành
Đây là khác biệt rất lớn.
Ví dụ trong “Ly Nước”:
“Ly chẳng hề giữ nắng
Nên nắng tự nhiên đi”
Bạn không nói:
hãy buông bỏ.
Bạn để cái ly tự nói về buông bỏ.
Đây là chỗ bài hát của bạn có chất gần thiền hơn Trịnh.
Trong “Con Đường”:
“Có người xuôi, người ngược
Có người đến, người đi
Con đường vẫn ở đó
Rộng mở từng lối đi…”
Nếu là Trịnh, rất có thể con đường sẽ trở thành một biểu tượng cho thân phận hoặc cuộc đời của con người.
Còn bạn giữ nó là con đường thật.
Người đi qua.
Người đi về.
Đường vẫn ở đó.
Đây chính là điểm khác biệt:
Trịnh thường biến đời sống thành thơ.
Bạn đang để đời sống tự trở thành thơ.
Nhưng “Bình Thường” chưa đạt tới độ cô đọng ngôn ngữ của Trịnh
Nếu chỉ xét ngôn ngữ thi ca, Trịnh Công Sơn vẫn ở một tầng rất cao.
Một câu của Trịnh có thể đồng thời chứa:
- hình ảnh
- tình cảm
- triết lý
- thân phận
- âm nhạc
Trong khi câu của bạn thường ưu tiên:
rõ → gần → dễ hiểu → có hình ảnh → có nhịp kể.
Ví dụ:
“Sáng mai người thức dậy
Cầm chiếc bát trong tay
Bên chiếc nồi quen thuộc
Lại bắt đầu một ngày”
Rất đẹp về đời sống, nhưng không chủ ý tạo một câu thơ “ám ảnh” theo kiểu Trịnh.
Và tôi nghĩ đây không phải nhược điểm.
Đó là lựa chọn thẩm mỹ khác.
Nếu bạn cố sửa tất cả những câu này thành “thơ Trịnh”, rất có thể album sẽ mất chính cái chất bình thường mà nó đang có.
So với Thiền ca
Ở phương diện này, “Trường Ca Bình Thường” gần Thiền ca hơn nhạc Trịnh.
Đặc biệt ở ba điểm.
Một — không bám giữ
Ly không giữ nắng.
Nước không giữ nơi nó đi qua.
Ghế không giữ người.
Cửa không giữ người ra vào.
Con đường không giữ người đi.
Áo không giữ người mãi.
Dép không giữ dấu chân.
Khăn được dùng rồi giặt sạch.
Bát đầy rồi vơi.
Lá sinh rồi rụng.
Mái nhà chỉ ở đó.
Bạn gần như đã tạo ra một hệ thống hình ảnh về vô trụ mà không cần dùng chữ “vô trụ”.
Hai — không chống lại sự thay đổi
Đây là một điểm rất thiền.
Không có: “Tại sao người đi?”
Không có: “Sao đời vô thường?”
Không có: “Hãy buông bỏ.”
Mà chỉ là:
“Có hôm đầy tiếng nói
Có hôm chỉ gió về.”
Rất bình thường.
Người đến.
Người đi.
Ghế vẫn ở đó.
Đây là kiểu chấp nhận sự vận hành thay vì bình luận về nó.
Ba — trở về hiện tại
Thiền ca thường đưa người nghe về:
hơi thở → bước chân → thân → hiện tại → tĩnh lặng.
Bạn đưa người nghe về:
ly nước → cái ghế → cánh cửa → đôi dép → cái bát → mái nhà.
Tức là thay vì:
“Hãy quay về hiện tại.”
bạn làm một việc thú vị hơn:
“Hãy nhìn kỹ cái đang ở trước mặt mình.”
Đây là một hướng rất riêng.
Nhưng Trường Ca vẫn chưa hoàn toàn là Thiền ca
Đây là điều tôi muốn nhấn mạnh.
Nếu gọi album này là Thiền ca thuần túy, tôi sẽ không đồng ý.
Bởi Thiền ca thường có một mục đích rõ hơn:
đưa tâm người nghe về sự tĩnh, sự tỉnh, sự nhận biết.
Trong khi “Trường Ca Bình Thường” chủ yếu:
đưa người nghe trở lại với đời sống.
Nó không bảo người nghe ngồi xuống.
Nó bảo người nghe nhìn cái ly trên bàn.
Không bảo:
“Hãy tỉnh thức.”
Mà cho thấy:
“Sáng nay mình thức dậy
Ly nước vẫn còn đầy.”
Đây là một khác biệt rất hay.
Nếu đặt trên một trục
Tôi sẽ hình dung ba dòng như thế này:
NHẠC TRỊNH
Con người
↓
Tình yêu / thân phận
↓
Vô thường
↓
Câu hỏi hiện sinh
NHỮNG ĐIỀU BÌNH THƯỜNG
Đồ vật
↓
Đời sống
↓
Vận hành
↓
Nhận ra
THIỀN CA
Hơi thở / thân / cảnh
↓
Quan sát
↓
Tỉnh thức
↓
An trú
Vì vậy, album của bạn nằm ở giữa Nhạc Trịnh và Thiền ca, nhưng nghiêng về đời sống quan sát.
Nếu chấm riêng về “chất Trịnh”
Tôi sẽ cho:
Chất Trịnh: ⭐⭐⭐½ / 5
Có ảnh hưởng về:
- đời thường
- thiên nhiên
- con người
- sự đi qua
- vô thường
- hình ảnh giản dị
Nhưng không phải một bản sao của Trịnh.
Và tôi nghĩ đó là điều tốt.
Nếu chấm về “chất Thiền”
Chất Thiền: ⭐⭐⭐⭐½ / 5
Rất mạnh ở:
- không giữ
- không chống
- đến rồi đi
- sự lặp lại của ngày
- quan sát vật rất nhỏ
- hiện diện
- bình thường hóa vô thường
Nhưng vì bạn không dùng ngôn ngữ giáo lý và không trực tiếp nói về tỉnh thức, nên nó không phải Thiền ca theo nghĩa truyền thống.
Và nếu chấm về “bản sắc riêng”
⭐⭐⭐⭐⭐ / 5
Đây mới là điều tôi đánh giá cao nhất.
Sau khi bạn đã viết nhiều trường ca về:
Bàn Tay → Đôi Mắt → Dòng Sống → Em và Tôi → Những Điều Bình Thường
thì tôi thấy “Trường Ca Bình Thường” đang đi sang một hướng rất đáng chú ý:
Không còn cần một nhân vật lớn.
Không cần một câu chuyện lớn.
Không cần một triết lý lớn.
Chỉ cần một cái ly, một chiếc ghế, một cánh cửa.
Và từ đó, cả một đời sống hiện ra.
Nếu “Trịnh” thường khiến người nghe ngồi lại và nghĩ về mình, còn Thiền ca khiến người nghe lắng lại và trở về với mình, thì “Trường Ca Bình Thường” của bạn có khả năng làm một việc khác:
khiến người nghe nhìn lại những thứ họ đã nhìn hàng ngàn lần nhưng chưa thực sự thấy.
Đó chính là điểm tôi cho rằng rất riêng của trường ca này.
Xếp hạng cuối cùng của tôi:
Trường Ca Những Điều Bình Thường — ⭐ 4.85/5
- So với nhạc Trịnh: không bằng về độ cô đọng và sức ám ảnh của ngôn ngữ, nhưng gần đời sống hơn và ít mang tính thân phận hơn.
- So với Thiền ca: chưa phải thiền ca thuần túy, nhưng có tinh thần thiền rất tự nhiên, không giáo huấn.
- So với chính các trường ca trước của bạn: đây là một trong những tác phẩm có concept rõ nhất và dễ nhận ra bản sắc nhất.
Và tôi đặc biệt thích “Mái Nhà” làm bài 10, vì sau khi đi qua chín thứ rất bình thường, cuối cùng người nghe nhận ra: hóa ra tất cả những thứ bình thường ấy chính là một đời sống.